KRAJOBRAZY. Warmia i Mazury 1946-1949
Otwarcie: 9 sierpnia (piątek), godz. 18:00
9 sierpnia – 29 września 2024 | sala kameralna
KURATORKA: Mariola Balińska
WSPÓŁPRACA: Robert Tyska, [Rafał Grabowski]
WSPÓŁPRACA: 
WYSTAWA ZE ZBIORÓW MUZEUM FOTOGRAFII W KRAKOWIE
Prezentowana w Galerii Sztuki w BWA w Olsztynie wystawa „Krajobrazy. Warmia i Mazury 1946-1949” to pokaz fotografii Jana Bułhaka dokumentującej Ziemie Odzyskane. Po zakończeniu II wojny światowej zakrojona na szeroką skalę akcja dokumentacja miała na celu rejestrację nie tylko zniszczeń wojennych, ale również miała posłużyć w kluczu propagandowym zintegrowaniu przyłączonych nowych terenów do dawnej Polski. Dokumentacja architektury i krajobrazu została wykonana według założeń opracowanej przez Bułhaka już w latach 30. XX wieku koncepcji fotografii ojczystej, która miała na celu pochwałę piękna polskich wsi i miast. Po II wojnie światowej fotografia krajoznawcza została poszerzona o społeczno-polityczny aspekt i przy wsparciu państwa Bułhak wdrożył i zrealizował swój program, wszystkie wykonane zdjęcia znajdowały się w Archiwum Ministerstwa Komunikacji. Wystawa Jana Bułhaka została poszerzona o współczesny fotograficzny komentarz. W 2023 roku Robert Tyska oraz Zuza Grabowska wykonali porównawczą dokumentację tych samych miejsc, które zostały zarejestrowane i utrwalone na fotografiach Jana Bułhaka. Zestawienie współczesnej dokumentacji architektury i krajobrazu z fotografiami Bułhaka staje się pretekstem do refleksji nad kierunkiem procesów zmian, jakie dokonały się w tym obszarze po II wojnie światowej. Wystawa skłania do dyskusji, jak na przestrzeni dekad zmieniał się krajobraz oraz jakim został przekształceniom został poddany przez działalność człowieka. Wystawa stawia ważne z dzisiejszej perspektywy pytania, czym dziś jest dziedzictwo materialne i kulturowe i czy powiązany z nim krajobraz wpływa na człowieka i czy jest jednym z elementów kształtujących naszą tożsamość. Wystawa po raz pierwszy prezentowana była w 2023 roku podczas VII Forum Otwartego Regionalizmu „Czy Polska/Europa potrzebuje dziś dialogiczności kultur?” w Muzeum Historycznym w Ełku. Eksponowane na wystawie fotografie pochodzą z kolekcji Muzeum Fotografii w Krakowie.
Mariola Balińska
Fragment tekstu Marioli Balińskiej z publikacji „Jan Bułhak i Paul Czarnecki. Z Wilna do Gdańska”, Fundacja Karrenwall, Gdańsk, 2013 r.
Jan Bułhak urodził się w 1876 roku w Ostaszynie koło Nowogródka. W 1897 roku ukończył gimnazjum klasyczne w Wilnie. Studiował literaturę i historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, po dwóch latach z powodów rodzinnych, nie kończąc studiów, powrócił do majątku rodzinnego w Peresiece koło Mińska. Od 1909 roku artysta nawiązał kontakt listowny z głównymi przedstawicielami piktoralizmu, zrzeszonymi w Foto-Klubie w Paryżu. W 1912 roku artysta doskonalił warsztat fotograficzny u portrecisty Hugona Erfurtha, odwiedzając ośrodki artystyczne Niemiec, między innymi Drezno, Monachium. W 1912 roku przeniósł się do Wilna i wraz z wileńskim malarzem Ferdynandem Ruszczycem wspólnie otworzyli pracownię fotografii artystycznej. Bułhak na zamówienie Zarządu Miasta Wilna podjął się inwentaryzacji zabytków i przygotował obszerną dokumentację najciekawszych obiektów architektonicznych miasta. Podczas pierwszej wojny światowej Bułhak zajmował stanowisko miejskiego fotografa, dzięki czemu mógł wykonać kilkaset zdjęć Wilna, głównie kościołów i ich wnętrz. W 1919 roku Jan Bułak objął stanowisko kierownika Zakładu Fotografii Artystycznej Uniwersytetu Stefana Batorego na Wydziale Sztuk Pięknych. W wyniku wojny polsko-bolszewickiej Bułhak wraz z pracownikami Uniwersytetu w lipcu 1920 roku został przeniesiony do Warszawy i pracował w Wydziale Propagandy II Oddziału Inspektoratu Armii Ochotniczej, a następnie w Ministerstwie Spraw Wojennych. Artysta publikował swoje artykuły dotyczące fotografii w najważniejszych czasopismach okresu międzywojennego: „Fotograf Polski”, „Fotograf Warszawski”, „Nowości Fotograficzne”, „Polski Przegląd Fotografii”. Jest również jednym z pierwszych autorów polskich książek dotyczących teorii fotografii i technik fotograficznych, między innymi: „Fotografika” (1931), „Technika bromowa” (1933), „Bromografika” (1934), „Estetyka światła”, (1935), „Wędrówki fotografa w słowie i obrazie” (1935), „Fotografia ojczysta” (1951). W 1928 roku stworzył, oparty na zasadach Foto-Klubu Paryskiego, Fotoklub Wileński, którego został prezesem. Inicjatywa stanowiła wyraz troski o powstanie i utworzenie środowiska twórców fotografii artystycznej. W 1929 roku na III Zjeździe Związku Polskich Towarzystw Fotograficznych powierzono mu zadanie stworzenia Fotoklubu Polskiego. W latach 20. i 30. XX wieku Bułhak odbywał liczne podróże do polskich miast, zbiór zdjęć ułożonych w tematyczne cykle nazwał „Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka”. Pod koniec lat 30. cała kolekcja liczyła ponad 10 000 zdjęć, zgromadzonych w 158 albumach tematycznych, między innymi: Wilno, Kresy, Wołyń, Lwów, Warszawa, Kraków, Poznań, Pomorze, Gdańsk, Polski Bałtyk, Nowogródzkie. W 1944 roku podczas walk Armii Krajowej z Niemcami o Wilno spłonęło mieszkanie artysty wraz z pracownią. Na wniosek Ministerstwa Kultury i Sztuki, które zagwarantowało artyście zatrudnienie, w 1945 roku Bułhak przeniósł się do Warszawy i przystąpił do dokumentacji zniszczonego działaniami wojennymi miasta. W tym samym czasie wykonał także dokumentację Gdańska, Krakowa, Poznania, Tatr oraz tzw. Ziem Odzyskanych, wykonał 2000 zdjęć w prawie 100 miejscowościach. W 1946 roku powstał Polski Związek Artystów Fotografów, którego prezesem został Jan Bułhak. W tym samym roku wraz z Leonardem Sempolińskim powołał Polskie Towarzystwo Fotograficzne, które później przekształcono w Związek Polskich Artystów Fotografików. Jan Bułhak zmarł w Giżycku podczas wyjazdu fotograficznego na Mazury w 1950 roku.
Fot. Jan Bułhak, „Olsztyn, Nowy Ratusz”, 1946, kolekcja Muzeum Fotografii w Krakowie
FINISAŻ WYSTAWY JANA BUŁHAKA
Spotkanie wokół twórczości Jana Bułhaka i wspołczesnego na nią spojrzenia.
kiedy: 29 września (niedziela), godz. 12:00
gdzie: BWA Olsztyn, al. Marsz. J. Piłsudskiego 38A
______
Prezentowana w Galerii Sztuki BWA w Olsztynie wystawa „Krajobrazy. Warmia i Mazury 1946-1949” to prezentacja powojennej dokumentacji Ziem Odzyskanych, którą wykonał Jan Bułhak na zamówienie państwa polskiego. Wystawa ta jest istotnym głosem w dyskusji, którą od lat prowadzą badający ten region historycy i socjologowie. Utrwalone przez Jana Bułhaka w 2 połowie lat 40. XX w. widoki miast, wsi i krajobrazy zostały zestawione ze współczesną dokumentacją tych miejsc, których autorem jest Robert Tyska. Porównanie fotografii, które dzieli niemal 80 lat ukazuje nowe konteksty procesu zmian jakie dokonały się nie tylko w kulturze materialnej, ale również w szeroko rozumianym krajobrazie kulturowym. Z dzisiejszej perspektywy, spoglądając wstecz w kierunku miejsc uwiecznionych przez Jana Bułhaka, zastanawiamy się jak społeczności, które znalazły się na tych terenach po II Wojnie Światowej wpłynęły na dzisiejszy obraz Warmii i Mazur. Głos odnoszący się do tożsamości społecznej i kulturowej zawsze będzie pełen emocji i osobistych odniesień do historii rodzinnych. Po niemal 80. latach budowania nowej wspólnoty na Warmii i Mazurach złożonej z tak różnorodnych ludzkich historii istotne jest poszukiwanie odpowiedzi na coraz bardziej nurtujące pytania, czy pomimo różnic w poglądach dotyczących pamięci kulturowej i historycznej, możliwe jest wypracowanie wspólnego spojrzenia i dialogu w odniesieniu do historii tego regionu i jego mieszkańców.
Mariola Balińska – historyczka sztuki, muzealniczka, autorka tekstów o sztuce, kuratorka ponad 30 wystaw indywidualnych i zbiorowych m.in.: w Kolonii Artystów w Galerii Mm, Gdańskiej Galerii Miejskiej, Zbrojowni Sztuki w Gdańsku, Bibliotece Polskiej w Paryżu, Składnicy Sztuk, BWA w Olsztynie oraz NOMUS Nowe Muzeum Sztuki. Jest autorką tekstów poświęconych twórczości Jana Bułhaka m.in. tekstu dotyczącego fotografii wileńskiej Jana Bułhaka znajdującej się w kolekcji Muzeum Narodowego w Gdańsku. Jest autorką wystawy „Wilno i Wileńszczyzna w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka” prezentowanej w Bibliotece Polskiej w Paryżu (2013) oraz Gdańskiej Galerii Fotografii (2014). Obecnie pracuje w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie jako specjalistka ds. wystaw i kolekcji.
Robert Tyska – absolwent Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Olsztynie. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku i Warszawie. Od końca lat 90. związany cyfrowymi systemami przetwarzania i kreacji obrazu. Autor identyfikacji stacji telewizyjnych: TVP1 TVP2, Polsat Play. Autor oprawy graficznej i scenografii do wielu programów telewizyjnych, w tym Discovery, TLC, ID, TVP. Scenarzysta i reżyser wielu krótkich form filmowych, reklam oraz teledysków. Współzałożyciel Fundacji Otwarta Scena. W ostatnich latach dokumentuje zmiany społeczne i kulturowe na Warmii i Mazurach.